Millat ruhi yashagan til

Til – insoniyatning eng buyuk ma’naviy kashfiyotlaridan biri, xalqning tarixiy xotirasi va milliy o‘zligini avlodlardan avlodlarga yetkazuvchi bebaho vositadir. Inson dunyoni ona tili orqali taniydi, ilk tushunchalarini shu tilda anglaydi, his-tuyg‘ularini ifodalaydi va o‘zligini idrok etadi. Shu ma’noda, til oddiy aloqa vositasi bo‘libgina qolmay, millatning tarixiy tajribasi, ma’naviy qadriyatlari va dunyoqarashini o‘zida mujassam etgan murakkab ijtimoiy hodisadir.

Bugungi globallashuv davrida dunyo misli ko‘rilmagan tezlikda o‘zgarmoqda. Raqamli texnologiyalar, internet, sun’iy intellekt, xalqaro iqtisodiy aloqalar va madaniyatlararo muloqot insonlarning kundalik hayotiga tobora chuqur kirib bormoqda.

Natijada tillar o‘rtasidagi aloqalar kuchayib, yangi so‘zlar, atamalar va ifoda shakllari paydo bo‘lmoqda. Bir tomondan, bu jarayon tillarning boyishi va rivojlanishi uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Ikkinchi tomondan esa, ayrim tillarning ilm-fan, texnologiya va xalqaro axborot makonidagi mavqei pasayishi, kundalik muloqotda boshqa tillarga haddan tashqari qaramlikning kuchayishi kabi muammolarni yuzaga chiqarishi mumkin.

Ona tilini asrash masalasi faqat tarixiy merosni muhofaza qilish bilan cheklanmaydi. U tilning bugungi hayotdagi amaliy imkoniyatlarini kengaytirish, zamonaviy bilimlarni ona tilida o‘zlashtirish, ilmiy tafakkurni rivojlantirish va kelajak avlod uchun mustahkam ma’naviy poydevor yaratish bilan ham bog‘liq. O‘zbek tili xalqimizning ko‘p asrlik tarixi, adabiyoti, madaniyati va tafakkurini o‘zida mujassam etgan ulkan ma’naviy xazinadir. Uning boyligi mumtoz adabiyotimizda, xalq og‘zaki ijodida, maqol va matallarda, urf-odatlarimizda hamda kundalik hayotimizda namoyon bo‘ladi. Bu merosni asrash bilan birga, o‘zbek tilining zamonaviy jamiyat ehtiyojlariga mos ravishda rivojlanishini ta’minlash ham muhim vazifadir.

Tilning yana bir muhim xususiyati shundaki, u millatning dunyoni qanday anglashini ifodalash imkonini beradi. Biror tushunchani ifodalovchi so‘zning ma’nosi, qo‘llanish doirasi va hissiy bo‘yoqdorligi xalqning tarixiy tajribasi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu sababli tilni o‘rganish faqat grammatik qoidalarni bilish emas, balki muayyan xalqning madaniyati va tafakkurini anglash demakdir.

O‘zbek xalqining ma’naviy merosida tilga alohida e’tibor qaratilgan. Alisher Navoiy o‘z ijodi orqali turkiy tilning keng badiiy imkoniyatlarini namoyon etib, uning yuksak adabiyot va tafakkur tili sifatidagi salohiyatini isbotladi. Uning “Muhokamat ul-lug‘atayn” asari turkiy va forsiy tillarning ifoda imkoniyatlarini qiyoslashga bag‘ishlangan muhim adabiy-ilmiy manbadir. Navoiy ijodi turkiy tilda murakkab falsafiy, axloqiy va badiiy fikrlarni ham teran ifodalash mumkinligini ko‘rsatdi.

Bugungi avlod uchun bu merosning ahamiyati shundaki, ona tilining imkoniyatlarini qadrlash uni faqat kundalik muloqot vositasi sifatida emas, balki bilim, ijod va tafakkur tili sifatida ham rivojlantirishni talab etadi. Milliy o‘zlikni anglash o‘tmish bilan faxrlanish bilangina cheklanmaydi. U ajdodlar merosini chuqur o‘rganish, uning mazmunini zamonaviy hayot bilan bog‘lash va kelajak avlodga yetkazish mas’uliyatini ham o‘z ichiga oladi.

Qadimgi turkiy yozma yodgorliklar turkiy tillarning boy tarixga ega ekanini ko‘rsatadi. O‘rxun-Enasoy bitiklari turkiy xalqlarning siyosiy hayoti, dunyoqarashi va yozma madaniyati haqida muhim ma’lumot beradi. Keyingi asrlarda turkiy tillar turli hududlarda o‘ziga xos rivojlanish yo‘llarini bosib o‘tdi. Markaziy Osiyoda shakllangan adabiy an’analar esa keyinchalik eski o‘zbek adabiy tilining taraqqiyoti uchun zamin yaratdi.

Eski o‘zbek adabiy tilining yuksalishida Alisher Navoiyning o‘rni alohida ahamiyatga ega. Uning asarlari turkiy tilning lug‘aviy boyligi, grammatik imkoniyatlari va badiiy ifoda qudratini namoyon etdi. Navoiydan keyingi davrlarda ham ko‘plab shoir va adiblar ushbu adabiy an’anani davom ettirdilar. Natijada turkiy yozma merosning muhim qismi shakllandi va avlodlarga yetib keldi.

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida jadid ma’rifatparvarlari til, ta’lim va matbuot masalalariga katta e’tibor qaratdilar. Ular xalqning savodxonligini oshirish, zamonaviy bilimlarni yoyish va ta’limni yangilashda ona tilining imkoniyatlaridan foydalanishga intildilar. Darsliklar, gazeta va jurnallar, badiiy hamda publitsistik asarlar o‘zbek adabiy tilining rivojlanishida muhim rol o‘ynadi.

Zamonaviy o‘zbek adabiy tili birgina sheva yoki lahja asosida shakllanmagan. Uning rivojlanishida turli hududlardagi o‘zbek shevalari, yozma adabiy an’analar, ta’lim, matbuot va ijtimoiy-siyosiy jarayonlar ishtirok etgan. Adabiy tilning me’yorlari uzoq tarixiy jarayonda shakllangan bo‘lib, ularning barqarorlashuvida ta’lim tizimi, nashriyotlar, ilmiy muassasalar va ommaviy axborot vositalari muhim o‘rin tutadi. Demak, o‘zbek tilining bugungi holati uzoq tarixiy taraqqiyot, madaniy almashinuv va ijodiy izlanishlarning natijasidir. Bu tarixni bilish tilning bugungi imkoniyatlarini to‘g‘ri baholash, uning boyligini anglash va kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlarini belgilash uchun muhimdir.

Ona tilining rivoji, avvalo, jamiyatning unga bo‘lgan munosabati bilan bog‘liq. Tilga hurmat faqat bayramlarda ezgu so‘zlarni aytish yoki uning tarixiy boyligini e’tirof etishdan iborat emas. U ta’limda, ilm-fanda, davlat boshqaruvida, qonunchilikda, biznesda, ommaviy axborot vositalarida va kundalik muloqotda o‘zbek tilidan sifatli foydalanish orqali namoyon bo‘ladi.

O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi maqomi mustaqillikdan oldingi davrda ham muhim siyosiy va ijtimoiy masalaga aylangan edi. 1989-yil 21-oktabrda “Davlat tili haqida”gi qonunning qabul qilinishi o‘zbek tilining huquqiy maqomini belgilash yo‘lidagi muhim tarixiy qadam bo‘ldi. Mustaqillikdan keyin esa davlat tilining maqomi mamlakatning konstitutsiyaviy asoslarida mustahkamlandi.

2019-yil 21-oktabrda qabul qilingan “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Prezident farmoni til siyosatini takomillashtirishga qaratilgan muhim hujjatlardan biri bo‘ldi. Unda davlat tilining nufuzini oshirish, davlat idoralarida o‘zbek tilidan foydalanishni takomillashtirish va til siyosati bo‘yicha institutsional faoliyatni kuchaytirishga alohida e’tibor qaratildi.

Bunday huquqiy choralar til rivoji uchun zarur shart-sharoit yaratadi. Biroq qonun va farmonlarning amaliy samarasi ularning hayotga qanday tatbiq etilishiga bog‘liq. Rasmiy hujjatlarning savodli tuzilishi, davlat xizmatlarida tushunarli tildan foydalanish, ta’lim muassasalarida nutq madaniyatini rivojlantirish va ommaviy axborot vositalarida adabiy til me’yorlariga rioya qilish bu boradagi muhim vazifalardir.

O‘zbek tili O‘zbekistonning davlat tili sifatida mamlakatning siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotida muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, u O‘zbekiston bilan tarixiy, madaniy va til jihatidan aloqador bo‘lgan boshqa hududlarda ham qo‘llanadi. Bu holat o‘zbek tilining xalqaro madaniy muloqotdagi imkoniyatlarini kengaytiradi.

O‘zbek tilining xalqaro maydondagi ramziy ahamiyatini ko‘rsatgan voqealardan biri 2020-yil 23-sentabrda yuz berdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 75-sessiyasida nutq so‘zladi. Prezidentning nutqi BMTning rasmiy media platformalarida e’lon qilindi. Ushbu voqea o‘zbek tilining xalqaro siyosiy minbarda qo‘llanishining muhim ramziy namunasi bo‘ldi.

Bunday voqealarning ahamiyati faqat milliy faxr bilan cheklanmaydi. Xalqaro minbarda ona tilida so‘zlashish davlatning o‘z madaniy o‘zligiga bo‘lgan munosabatini ifodalash bilan birga, xalqaro muloqotda turli tillar va madaniyatlarning o‘rnini ham namoyon etadi. Shu bilan birga, bitta xalqaro nutqning o‘zi tilning global mavqeini tubdan o‘zgartirib yubormaydi. Buning uchun o‘zbek tilidagi ilmiy adabiyotlar, tarjimalar, ta’lim dasturlari, elektron resurslar va madaniy mahsulotlarning xalqaro miqyosda tarqalishini ham kengaytirish lozim.

O‘zbek tilining xalqaro nufuzini oshirish uchun bir qator yo‘nalishlarda izchil ish olib borish mumkin. Birinchidan, o‘zbek adabiyotining mumtoz va zamonaviy namunalarini xorijiy tillarga sifatli tarjima qilish zarur. Ikkinchidan, O‘zbekiston tarixi, madaniyati, ilm-fani va zamonaviy taraqqiyotiga oid ishonchli materiallarni turli tillarda nashr etish muhim. Uchinchidan, xorijiy oliy ta’lim muassasalarida o‘zbek tilini o‘rgatish imkoniyatlarini kengaytirish va ilmiy hamkorlikni rivojlantirish lozim.

Xalqaro aloqalar sohasida tahsil olayotgan yoshlar uchun ham o‘zbek tilini puxta bilish alohida ahamiyatga ega. Diplomat, tadqiqotchi yoki xalqaro tashkilot mutaxassisi nafaqat xorijiy tillarda muloqot qila olishi, balki o‘z mamlakati manfaatlarini ona tilida aniq, mantiqli va ishonchli ifodalashi ham kerak. Demak, ona tilini rivojlantirish xalqaro hamkorlikka to‘sqinlik qilmaydi, aksincha, uni mazmunan boyitadi.

Til masalasida boshqa xalqlar va tillarga nisbatan hurmat tamoyili ham saqlanishi kerak. O‘z ona tilini qadrlash boshqa tillarni kamsitishni anglatmaydi. Aksincha, o‘z tilining qadrini anglagan inson boshqa xalqlarning tili va madaniyatiga ham hurmat bilan munosabatda bo‘lishi mumkin. Tilga hurmat va madaniy xilma-xillikni e’tirof etish o‘zaro uyg‘un tushunchalardir.

O‘zbek tili – xalqimizning ko‘p asrlik tarixiy tajribasi, ma’naviy merosi va milliy o‘zligini o‘zida mujassam etgan bebaho boylikdir. Uning taraqqiyoti ajdodlarimizning adabiy ijodi, ma’rifiy izlanishlari, xalq og‘zaki ijodi va kundalik hayotdagi muloqoti bilan chambarchas bog‘liq. Bu meros bizga tayyor holda yetib kelgan boylik bo‘lish bilan birga, uni asrash, o‘rganish va rivojlantirish mas’uliyatini ham yuklaydi.

Ajdodlarimiz bizga boy va betakror tilni meros qilib qoldirdilar. Bizning vazifamiz esa bu merosni shunchaki saqlab qolish emas, balki uni yangi bilimlar, ijodiy izlanishlar va zamonaviy texnologiyalar bilan boyitib, kelajak avlodga yetkazishdir. Zero, millatning ma’naviy qudrati uning o‘z tarixini anglashida, tilini qadrlashida va bu til orqali kelajakni bunyod etishida namoyon bo‘ladi.

Millat ruhi tilda yashaydi. Tilning ravnaqi esa uni sevish bilangina emas, undan bilim olish, fikrlash, ijod qilish va yangi imkoniyatlar yaratish vositasi sifatida foydalanish bilan ta’minlanadi. Ona tilimiz yashasin, rivojlansin va kelajak avlodlar uchun ham tafakkur, ma’rifat hamda taraqqiyot manbai bo‘lib qolsin.

Jasmina Musurmonova,

“Xalqaro munosabatlar” yo‘nalishi 3-kurs talabasi