Korrupsiya va jinoyatchilikka qarshi murosasiz kurashish – davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi

O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligi mamlakat taraqqiyotining bosib o‘tilgan yo‘lini siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va huquqiy davlatchilikni rivojlantirish nuqtayi nazaridan kompleks baholash uchun muhim tarixiy bosqichdir. 

Mustaqillik yillarida milliy davlatchilik asoslarini shakllantirish, inson huquq va erkinliklarini ta’minlash, qonun ustuvorligini mustahkamlash, sud-huquq tizimini modernizatsiya qilish va huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini takomillashtirish borasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirildi. 

Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining hozirgi bosqichida esa korrupsiya va jinoyatchilikka qarshi kurashish davlat siyosatining strategik yo‘nalishlaridan biri sifatida sifat jihatidan yangi mazmun kasb etmoqda.

Korrupsiya va jinoyatchilik huquqiy demokratik davlatning barqaror rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi murakkab ijtimoiy-huquqiy hodisalardir. Ularning ijtimoiy xavfliligi faqat muayyan jinoiy qilmish oqibatida yetkaziladigan zarar bilan cheklanmaydi. Korrupsiya davlat boshqaruvining samaradorligi, davlat organlari faoliyatining qonuniyligi va xolisligi, iqtisodiy raqobat muhiti, fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlari hamda davlat institutlariga bo‘lgan jamoatchilik ishonchiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli korrupsiya va jinoyatchilikka qarshi kurashish masalasi davlatning faqat huquqni muhofaza qilish funksiyasi doirasidagi vazifa sifatida emas, balki huquqiy davlat va adolatli jamiyat barpo etishning muhim sharti sifatida baholanishi lozim.

Zamonaviy jinoyat-huquqiy va kriminologik siyosatning mazmuni sodir etilgan jinoyatlarni aniqlash, tergov qilish va aybdor shaxslarni javobgarlikka tortish bilangina cheklanmaydi. Jinoyatchilikni keltirib chiqaruvchi sabab va shart-sharoitlarni aniqlash, kriminogen xavf-xatarlarni oldindan baholash, korrupsiyaga imkon beruvchi tashkiliy va ma’muriy omillarni bartaraf etish, huquqbuzarliklar profilaktikasining manzilli mexanizmlarini shakllantirish zamonaviy davlat siyosatining ajralmas elementiga aylanmoqda.

Ayniqsa, so‘nggi besh yillikda O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish masalasi davlat rahbari darajasida alohida siyosiy-huquqiy ustuvorlik kasb etdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni qaror toptirish, uning oqibatlariga qarshi kurashish bilan cheklanmay, korrupsiyani keltirib chiqarayotgan sabab va shart-sharoitlarni bartaraf etish, davlat boshqaruvida ochiqlik va hisobdorlikni kuchaytirish, inson omilini kamaytirish va ma’muriy jarayonlarni raqamlashtirishga qaratilgan tizimli yondashuv ilgari surilmoqda. Prezidentimizning 2025-yil 5-martda Korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha milliy kengash yig‘ilishidagi nutqida korrupsiyani islohotlar yo‘lidagi eng katta to‘siq va g‘ov sifatida baholab, so‘nggi yillarda ushbu illatga qarshi kurashish bo‘yicha qonunlar qabul qilingani, parlament palatalarida mas’ul qo‘mitalar, Korrupsiyaga qarshi kurashish milliy kengashi va Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi tashkil etilganini qayd etdi.

O‘zbekistondagi jinoyatchilik holatini eng so‘nggi rasmiy statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilish esa murakkab va bir-biriga qarama-qarshi tendensiyalar mavjudligini ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining 2025-yil yakunlariga oid rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, respublikada jami 155 002 ta jinoyat qayd etilgan. Shundan 43 516 tasi yoki 28,1 foizi oldi olinishi lozim bo‘lgan jinoyatlar, 34 634 tasi yoki 22,3 foizi aniqlangan jinoyatlar, 76 852 tasi yoki 49,6 foizi esa kiberjinoyatlar hissasiga to‘g‘ri kelgan. Har 100 ming aholiga nisbatan jinoyatlar soni 412,9 tani tashkil etgan.

Mazkur ko‘rsatkichlarni baholashda faqat ro‘yxatga olingan jinoyatlarning mutlaq soniga tayanish metodologik jihatdan yetarli emas. Jinoyatlarning rasmiy statistikada qayd etilishiga huquqbuzarliklarni aniqlash imkoniyatlarining kengayishi, fuqarolar murojaatlarini hisobga olish mexanizmlari, huquqni muhofaza qiluvchi organlarning aniqlash faoliyati, raqamli nazorat vositalarining kengayishi hamda ilgari latent bo‘lgan ayrim jinoyatlarning rasmiy statistikaga kirib kelishi ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli jinoyatchilik holatini uning tarkibi, hududiy taqsimoti, aholi soniga nisbatan koeffitsiyenti, takroriy jinoyatchilik va jinoyat sodir etish usullaridagi o‘zgarishlarni hisobga olgan holda kompleks tahlil qilish maqsadga muvofiq.

Xususan, Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik vazirligi tizimida 2024-yilda hokim yordamchilari faoliyati bilan bog‘liq 309 ta korrupsiyaga oid jinoyat qayd etilgan. Ushbu ko‘rsatkich korrupsiyaga qarshi kurashishda barcha sohalarga bir xil yondashuvni qo‘llashdan ko‘ra, korrupsiyaviy xavfi yuqori bo‘lgan yo‘nalishlarni aniqlash va ularga nisbatan riskka asoslangan preventiv mexanizmlarni joriy etish zarurligini tasdiqlaydi.

Korrupsiyaning kriminologik xususiyatlaridan biri uning yuqori latentlik darajasi bilan bog‘liq. Ayrim korrupsiyaviy munosabatlarda noqonuniy manfaatdor tomonlarning qilmishni oshkor etmaslikdan o‘zaro manfaatdorligi mavjud bo‘lishi mumkin. Shu bois rasmiy jinoyat statistikasi korrupsiyaning real ko‘lamini to‘liq ifodalovchi yagona mezon sifatida baholanishi mumkin emas. Korrupsiyaning holatini aniqlashda jinoiy statistika bilan bir qatorda korrupsiyaviy xavf-xatarlar, davlat xizmatlaridan foydalanish tajribasi, davlat xaridlaridagi raqobat va shaffoflik, manfaatlar to‘qnashuvi, davlat organlarining ochiqligi va jamoatchilik nazoratining samaradorligi kabi indikatorlardan kompleks foydalanish talab etiladi.

O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan korrupsiyaga qarshi siyosatni xalqaro standartlar nuqtayi nazaridan baholashda Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti - OECDning Istanbul korrupsiyaga qarshi harakatlar rejasi doirasidagi monitoring natijalari alohida ahamiyat kasb etadi. OECD tomonidan 2024-yil 20-noyabrda e’lon qilingan O‘zbekiston bo‘yicha beshinchi raund bazaviy monitoring hisobotida mamlakatning korrupsiyaga qarshi islohotlari to‘qqizta samaradorlik yo‘nalishi bo‘yicha baholangan. Ushbu yo‘nalishlar korrupsiyaga qarshi siyosat, manfaatlar to‘qnashuvi va aktivlarni deklaratsiyalash, korrupsiya haqida xabar beruvchilarni himoya qilish, biznes halolligi, davlat xaridlarida halollik, sud hokimiyati va prokuratura mustaqilligi, maxsus korrupsiyaga qarshi institutlar hamda korrupsiyaviy huquqbuzarliklar uchun javobgarlikni ta’minlash masalalarini qamrab oladi.

Mazkur xalqaro baholashlar O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish borasida amalga oshirilayotgan institutsional islohotlarni davom ettirish bilan birga, ularning amaliy natijadorligini oshirish zarurligini ko‘rsatadi. Bunda xalqaro reytingdagi o‘rinni yaxshilashning o‘zi yakuniy maqsad sifatida emas, balki davlat boshqaruvida halollik, qonuniylik, ochiqlik va hisobdorlikni real ta’minlash natijasida yuzaga keladigan ko‘rsatkich sifatida qaralishi lozim.

Korrupsiya va jinoyatchilikka qarshi kurashishning zamonaviy yo‘nalishlaridan biri davlat boshqaruvi va huquqni muhofaza qiluvchi faoliyatni raqamlashtirish hisoblanadi. Raqamlashtirish korrupsiyaga qarshi siyosatda ikki tomonlama huquqiy ahamiyatga ega. Birinchidan, davlat xizmatlarini avtomatlashtirish va mansabdor shaxs bilan fuqaro o‘rtasidagi bevosita aloqani kamaytirish korrupsiyaviy kelishuvlar uchun mavjud imkoniyatlarni qisqartiradi. Ikkinchidan, elektron tizimlarda amalga oshirilgan harakatlarning raqamli izi saqlanishi qarorlarning kim tomonidan, qachon va qanday asosda qabul qilinganini aniqlash hamda keyinchalik nazorat qilish imkoniyatini oshiradi.

Biroq raqamlashtirish va sun’iy intellekt texnologiyalarining huquqni muhofaza qiluvchi faoliyatga joriy qilinishi yangi huquqiy masalalarni ham yuzaga keltiradi. Xususan, shaxsga doir ma’lumotlarni himoya qilish, algoritmik qarorlarning shaffofligi va tushuntirilishi, diskriminatsion xavflarning oldini olish, aybsizlik prezumpsiyasi, sud orqali himoyalanish huquqi hamda yakuniy qaror qabul qilishda inson nazoratini saqlash kabi kafolatlar raqamli jinoyat siyosatining ajralmas qismi bo‘lishi lozim.

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston mustaqilligining 35 yilligi arafasida korrupsiya va jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimining rivojlanishi davlatning ushbu hodisalarga munosabatida yangi huquqiy paradigmaning shakllanayotganini ko‘rsatmoqda. Korrupsiyaga qarshi kurashish endilikda faqat jinoyat sodir etilgandan keyingi jinoiy-huquqiy ta’sir chorasi emas, balki korrupsiyadan xoli davlat boshqaruvi muhitini shakllantirishga qaratilgan kompleks siyosat sifatida rivojlanmoqda. Davlat rahbari tomonidan olib borilayotgan murosasiz siyosatni institutsional jihatdan izchil davom ettirish, jazo muqarrarligini samarali profilaktika bilan uyg‘unlashtirish, korrupsiyaviy xavflarni yuzaga kelishidan oldin aniqlash, davlat boshqaruvini raqamlashtirish, ochiqlik va jamoatchilik nazoratini kengaytirish kelgusida korrupsiyaviy holatlarning oldini olish va jinoyatchilikni kamaytirishning muhim shartlaridan biri bo‘lib qoladi.

Shu nuqtayi nazardan, Yangi O‘zbekistonning korrupsiya va jinoyatchilikka qarshi siyosatining istiqboldagi strategik maqsadi sodir etilgan huquqbuzarlikka faqat javob qaytaradigan tizimdan huquqbuzarlik sodir etilishiga imkon bermaydigan huquqiy va institutsional muhitni shakllantirishga o‘tishdan iborat bo‘lishi lozim. Bunday yondashuv O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligi bilan bog‘liq tarixiy bosqichda qonun ustuvorligini mustahkamlash, davlat boshqaruvi sifatini oshirish, fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish hamda jamiyatning davlat institutlariga bo‘lgan ishonchini yanada yuksaltirishga xizmat qiladi.

Shohista Xudayberdiyeva,

O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi katta o‘qituvchisi,

yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori (PhD)