КОНСТИТУЦИЯ – МУНОСИБ ҲАЁТ ПОЙДЕВОРИ

Ватанимиз тарихида Амир Темур бобомиздан мерос бўлиб қолган “Темур тузуклари” ўз даврининг адолатли, ўзига хос Конституцияси эди. Темур тузукларининг негизида “Куч – адолатда”, деган ғоя ётарди ва у ўша даврда адолатли ва ривожланган давлат қуришда муҳим пойдевор вазифасини ўтагани шубҳасиз. Ўз навбатида қадимги “Рим ҳуқуқи” ва Чингизхон томонидан яратилган “Яса” ҳам ўз даврида парокандаликда бўлган халқни бирлаштириш, кишиларнинг жамиятда яшаши, меҳнат қилиши ва шунга яраша муносиб турмуш кечиришини кафолатлаган илк қонунлар эди.

Буларнинг барчаси ушбу мамлакатларда марказлашган, қудратли ва ўз даврида ривожланган салтанат барпо этилишига асос бўлди. Бу давлатларнинг барчасида ҳокимият тўлиқ марказлашган бўлиб, пойтахтларидан тортиб то чекка-чекка вилоятларигача ягона қонунга бўйсунган.

Ягона ёки асосий қонунга бўлган эҳтиёж Конституциянинг яратилишига олиб келди. “Конституция” сўзи лотин тилидан олинган бўлиб, constitution – “тузилма”, “тузук”, “жамлаш” маъноларини билдиради. Инсоният тарихига назар ташласак, Қадимги Шумерда (икки дарё оралиғида) яратилган “Хаммурапи қонунлари”ни, қадимги Афина ва Спартанинг “Шаҳар Низомлари”ни Конституциянинг дастлабки ёки ибтидоий куртаклари, дейиш мумкин. Дунё конституализмининг ватани деб Буюк Британия давлати тан олинган. У ерда қабул қилинган “Эркинликлар Буюк Хартияси” (Magna Carta) дастлабки конституцион Акт ҳисобланади.

Маълумотларга кўра, ҳозирги пайтда дунёда амалда қўлланилаётган энг қадимги Конституция Сан-Маринонинг асосий қонуни бўлиб, у 1600 йилда қабул қилинган. Ўз навбатида, ушбу асосий қонун 1300 йилда қабул қилинган “Шаҳар Низоми” негизида яратилган.

Замонавий тамойиллар асосида яратилган Конституция биринчи маротаба Америка Қўшма Штатларининг Делавэр штатида 1787 йилнинг 7 декабрида қабул қилинган. Ушбу ҳужжатда ҳокимият тармоқларга бўлиниб, ҳар бирининг ваколат ва мажбуриятлари аниқ белгиланган. Европада биринчилардан бўлиб қабул қилинган Конституция Польша қироллигиники ҳисобланади. У 1791 йили Франция Конституциясидан ярим йил олдин кучга кирган.

1991 йил 31 августда Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг 12-чақириқ навбатдан ташқари 6-сессиясида Ўзбекистон Республикасининг Давлат мустақиллиги ҳақидаги Олий Кенгаш баёноти ва “Ўзбекистон Республикаси Давлат Мустақиллиги асослари тўғрисида”ги Қонун қабул қилинди. Ўзбекистон Республикаси мустақил давлат бўлганидан сўнг, барча мустақил давлатлар каби ўз Конституциясига эҳтиёж сезилди.

 

Ватанимиз Конституцияси 12-чақириқ Ўзбекистон Республикаси олий Кенгашининг 11-сессиясида, 1992 йилнинг 8 декабрида қабул қилинган. Асосий Қонунимиз яратилишининг муҳим ва мураккаб жараёнига назар солсак, Ўзбекистон Конституцияси халқимизнинг бир неча минг йиллик давлатчилик тажрибасига таянилган, мустақиллик йўлидаги узоқ машаққат натижаси эканлигига ишонч ҳосил қиламиз.

Ҳар қандай давлатнинг юзи, обрў-эътибори унинг Конституцияси ҳисобланади. Зотан, Конституция давлатни давлат, миллатни миллат сифатида дунёга танитадиган Қобусномадир. Конституциямиз биз учун шундай азизки, уни ор-номусни асрагандай асрамоқ лозим. Чунки айнан Конституцияда Ватанимизнинг давлат суверенитети, халқ ҳокимиятчилиги, қонун устуворлиги акс эттирилган. Конституция миллатимизнинг тилига давлат мақомини бериб, давлатни халқнинг иродасига бўйсундиради ва халқни ҳокимият манбаи сифатида эътироф этади. Конституциямизда жамиятимиздаги сиёсий ташкилотлар, мафкуралар, фикрларнинг хилма-хиллиги кафолатланади ва у инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қимматини дахлсиз, олий қадрият ҳисоблайди.

Конституция бор экан, унга риоя этмоқ, таянмоқ, ундан оқилона фойдаланмоқ ва турли хил тайзиқлардан ҳимоя қилмоқ лозимдир.

 

Зулфия Нуралиева

Ўзбекистон Республикаси

Судьялар Олий кенгаши ҳузуридаги

Судьялар олий мактаби тингловчиси


Print   Email